Đang đọc
VÌ SAO CHÚNG TA DỄ TIN VÀO TIN GIẢ?
Bạn có bao giờ tin một thông tin chỉ vì tiêu đề quá giật gân?
Bạn có từng chia sẻ một bài viết vì thấy rất nhiều người đã chia sẻ trước đó?
Bạn có khi nào đọc lướt tin trên mạng xã hội mà không kiểm tra nguồn?
Thực tế, khi tiếp nhận thông tin trên mạng, chúng ta thường phản ứng theo cảm xúc, đọc nhanh và ít khi kiểm chứng. Nỗi sợ bỏ lỡ thông tin (FOMO), thói quen tin vào những điều phù hợp với suy nghĩ sẵn có, cùng với thuật toán mạng xã hội khiến chúng ta chỉ nhìn thấy những quan điểm giống mình – tất cả đều khiến tin giả dễ trở nên thuyết phục và lan truyền nhanh chóng.
Tại Bài giảng đại chúng “Truyền thông, Tiếp thị và Tin giả trong Kỷ nguyên Số”, Tiến sĩ Moon Nguyễn – Giảng viên Đại học BUV – đã chia sẻ những góc nhìn thú vị về cách tin giả được tạo ra, vì sao chúng lan truyền mạnh trên mạng xã hội, và tầm quan trọng của việc trang bị năng lực hiểu và đánh giá thông tin trên môi trường số cho học sinh ngày nay.
Các nghiên cứu cho thấy khả năng đánh giá thông tin trực tuyến của người trẻ vẫn còn nhiều thách thức.
- 80% học sinh tin rằng một bài viết gắn nhãn “sponsored content” là tin tức thật. (Stanford, 2016)
- Nhiều học sinh không phân biệt được tài khoản giả với tài khoản thật, hay quảng cáo với bài báo. (Stanford, 2016)
- Phần lớn học sinh chấp nhận hình ảnh và thông tin trực tuyến mà không kiểm chứng nguồn. (Stanford, 2016)
- Chỉ 53% người trẻ cho biết họ dành thời gian suy nghĩ xem một tin tức có đúng sự thật hay không. (National Literacy Trust, 2022)
Những con số này cho thấy việc trang bị kỹ năng đánh giá thông tin trong môi trường số ngày càng trở nên quan trọng đối với học sinh.
Tin giả không xuất hiện ngẫu nhiên – chúng thường được thiết kế có chủ đích để thu hút sự chú ý, kích thích cảm xúc và thúc đẩy việc lan truyền trên mạng xã hội.
- Sử dụng ngôn ngữ cảm xúc mạnh hoặc gây phẫn nộ để kích thích phản ứng của người đọc
- Tiêu đề giật gân, gây tò mò như “Bạn sẽ không tin điều này…
- Rất nhiều lượt thích, chia sẻ và bình luận
- Được những tài khoản có ảnh hưởng (influencers) chia sẻ hoặc nhắc tới
- Đưa ra lời giải thích rất đơn giản cho những vấn đề phức tạp
- Trình bày chuyên nghiệp nhưng đến từ nguồn tin lạ hoặc không quen thuộc
- Giọng điệu khẩn cấp, thúc giục hành động như: “Share ngay”, “Xem ngay trước khi bị xoá”
Trong thời đại thông tin số, digital literacy (năng lực số) không chỉ là biết sử dụng công nghệ, mà còn là khả năng hiểu, đánh giá và sử dụng thông tin trên môi trường trực tuyến một cách có trách nhiệm và có tư duy phản biện. Việc trang bị năng lực này giúp học sinh tiếp cận thông tin một cách tỉnh táo và an toàn hơn.
- Hiểu cách mạng xã hội thu hút sự chú ý: Các nền tảng số được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu hơn và tạo ra lợi nhuận từ sự chú ý của chúng ta – còn gọi là attention economy. Hiểu được cơ chế này giúp học sinh nhận ra vì sao nhiều nội dung được thiết kế để gây chú ý và lan truyền nhanh.
- Nhận diện các “bẫy tư duy”: Học sinh cần học cách đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và nhận ra những lỗi suy nghĩ phổ biến có thể khiến chúng ta tin vào thông tin sai, từ đó hình thành thói quen suy nghĩ phản biện khi tiếp nhận thông tin.
- Nhìn lại thói quen sử dụng công nghệ: Khuyến khích học sinh quan sát cách mình sử dụng mạng xã hội, nhận ra những thói quen tích cực và tiêu cực để từng bước xây dựng cách sử dụng công nghệ lành mạnh và có trách nhiệm hơn.
